Kraków, miasto o tysiącletniej historii, słynie z wyjątkowych zabytków, wśród których szczególne miejsce zajmuje Kościół oo. Bernardynów pw. św. Bernardyna ze Sieny. Położony u stóp Wawelu, przy ul. Bernardyńskiej 2, ten gotycko-barokowy zespół sakralny jest jednym z najcenniejszych przykładów architektury religijnej w Polsce. Związany z zakonem bernardynów, łączy bogatą historię, unikalne dzieła sztuki i głęboką duchowość, przyciągając zarówno turystów, jak i pielgrzymów. W artykule przybliżamy historię kościoła, jego architekturę, skarby artystyczne oraz znaczenie dla Krakowa.
Historia Kościoła oo. Bernardynów
Kościół oo. Bernardynów został ufundowany w 1453 roku, kiedy to bernardyni – odłam zakonu franciszkanów – przybyli do Krakowa na zaproszenie kardynała Zbigniewa Oleśnickiego. Zakon osiedlił się w podarowanym przez miasto majątku Stradom, w pobliżu Wawelu, co podkreślało jego prestiż. Początkowo wzniesiono drewnianą kaplicę, którą w 1454 roku zastąpiła murowana świątynia. Budowa obecnego kościoła rozpoczęła się w 1473 roku, a jego konsekracja miała miejsce w 1487 roku.
Pierwotnie kościół był prostą, gotycką budowlą, jednak w XVII i XVIII wieku przeszedł gruntowną przebudowę w stylu barokowym, która nadała mu obecny charakter. W czasie potopu szwedzkiego (1655–1657) kościół został splądrowany, a jego wyposażenie częściowo zniszczone. Odbudowa, wspierana przez krakowskich mieszczan i szlachtę, pozwoliła wzbogacić wnętrze o nowe dzieła sztuki. W XIX wieku, pod zaborem austriackim, bernardyni musieli opuścić klasztor, który przekształcono w więzienie, ale po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku wrócili, przywracając kościołowi dawną świetność.
Architektura i układ przestrzenny
Kościół oo. Bernardynów to przykład harmonijnego połączenia gotyku i baroku. Zewnętrzna bryła zachowuje gotycką prostotę, z charakterystyczną, smukłą wieżą i przyporami wspierającymi mury. Fasada główna, zwrócona ku Wawelowi, została przebudowana w stylu barokowym w XVII wieku, z dodaniem ozdobnego portalu i rzeźb świętych. Wieża, wzniesiona w 1502 roku, pełniła niegdyś funkcję obronną, a dziś jest jednym z punktów widokowych na Wawel i Wisłę.
Wnętrze kościoła jest jednonawowe, z szeregiem kaplic bocznych, co typowe dla architektury bernardyńskiej. Sklepienia krzyżowo-żebrowe w prezbiterium przypominają o gotyckich korzeniach, natomiast barokowe dekoracje – stiuki, freski i ołtarze – nadają wnętrzu przepychu. Do kościoła przylega klasztor z wirydarzem, otoczony krużgankami, które w XVI wieku ozdobiono polichromiami przedstawiającymi sceny z życia św. Franciszka i św. Bernardyna.
Skarby artystyczne
Kościół oo. Bernardynów kryje wiele dzieł sztuki, które świadczą o jego znaczeniu kulturalnym:
- Ołtarz główny: Barokowy, z 1715 roku, zdobiony rzeźbami św. Bernardyna i św. Franciszka. W centrum znajduje się obraz św. Bernardyna ze Sieny, patrona kościoła, autorstwa nieznanego mistrza XVII wieku.
- Kaplica św. Anny: Jedna z najpiękniejszych w kościele, z barokowymi freskami i ołtarzem z 1705 roku, ufundowanym przez krakowskiego mieszczanina Jana Kantego Szembeka.
- Polichromie w krużgankach: Z XVI wieku, przedstawiające sceny z życia świętych franciszkańskich. Są one jednym z najcenniejszych przykładów średniowiecznego malarstwa ściennego w Krakowie.
- Obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem: Znany jako Madonna Bernardyńska, pochodzący z XV wieku, otoczony kultem przez wiernych. Uważany jest za cudowny, a jego kopia znajduje się w kaplicy bocznej.
- Stalle w prezbiterium: Rzeźbione w drewnie w XVII wieku, zdobione motywami roślinnymi i scenami biblijnymi, są dziełem lokalnych snycerzy.
Warto zwrócić uwagę na organy, które pochodzą z XVIII wieku i są regularnie używane podczas koncertów muzyki sakralnej organizowanych w kościele.
Znaczenie dla Krakowa
Kościół oo. Bernardynów od wieków pełnił rolę ważnego ośrodka religijnego i społecznego. W średniowieczu bernardyni byli znani z kazań w języku polskim, co przyciągało tłumy mieszczan i przyczyniło się do rozwoju polskiej kultury religijnej. Św. Jan z Dukli, jeden z najsłynniejszych bernardynów, przez lata związany był z tym kościołem, a jego relikwie przechowywane są w tutejszej kaplicy. Kult św. Bernardyna ze Sieny, patrona kaznodziejów i ubogich, również pozostaje żywy wśród krakowian.
Kościół odgrywał rolę w kluczowych momentach historii miasta. W czasie konfederacji barskiej (1768–1772) bernardyni wspierali polskich patriotów, a w okresie zaborów klasztor był miejscem przechowywania narodowych pamiątek. Po II wojnie światowej kościół stał się centrum odnowy duchowej, a jego położenie u stóp Wawelu sprawia, że jest naturalnym punktem na szlaku pielgrzymów i turystów.
Praktyczne informacje dla zwiedzających
- Lokalizacja: ul. Bernardyńska 2, Kraków (tuż obok Wawelu, nad Wisłą).
- Godziny otwarcia: Kościół jest otwarty codziennie od 6:00 do 19:00. Msze święte odbywają się w dni powszednie o godz. 6:30, 8:00 i 18:30, a w niedziele dodatkowo o 9:00, 10:30, 12:00 i 17:00. Zwiedzanie możliwe poza godzinami nabożeństw.
- Wstęp: Bezpłatny, choć ofiary na utrzymanie kościoła są mile widziane.
- Dostępność: Kościół jest częściowo przystosowany dla osób z niepełnosprawnościami (wejście od strony klasztoru). Wieża i krużganki mogą być niedostępne dla osób o ograniczonej mobilności z powodu schodów.
- Wydarzenia: W kościele regularnie organizowane są koncerty organowe, szczególnie w sezonie letnim, oraz nabożeństwa związane z kultem św. Bernardyna (20 maja) i św. Jana z Dukli (8 lipca).
Ciekawostki
- Legenda o św. Bernardynie: Mówi się, że św. Bernardyn ze Sieny, którego imię nosi kościół, miał dar uzdrawiania. Wierzono, że jego kazania wygłaszane w Krakowie w XV wieku przyciągały tłumy, a chorzy odzyskiwali zdrowie.
- Połączenie z Wawelem: W XVII wieku planowano budowę krytego przejścia między kościołem a Wawelem, aby król mógł uczestniczyć w nabożeństwach bez wychodzenia na ulicę. Planu nigdy nie zrealizowano.
- Klasztorne piwo: W średniowieczu bernardyni warzyli piwo w klasztornych browarach, które cieszyło się uznaniem wśród krakowian.
Dlaczego warto odwiedzić?
Kościół oo. Bernardynów to nie tylko zabytek, ale także miejsce, które łączy historię, sztukę i duchowość. Jego położenie u stóp Wawelu sprawia, że jest idealnym punktem na trasie zwiedzania Krakowa, szczególnie dla tych, którzy chcą odkryć mniej znane, ale równie fascynujące miejsca. Gotycko-barokowa architektura, bogate wyposażenie i atmosfera zadumy czynią go jednym z klejnotów krakowskiego dziedzictwa.
Odwiedzając kościół, warto poświęcić chwilę na spacer po krużgankach, gdzie polichromie przenoszą w czasy średniowiecza, oraz na zadumę przy obrazie Matki Boskiej Bernardyńskiej. To miejsce, które opowiada historię Krakowa z perspektywy wiary, sztuki i wspólnoty. Czy znasz inne tajemnice tego kościoła? Podziel się nimi w komentarzach!
Źródła:
- „Zabytki Krakowa”, Barbara Gałczyńska, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2010
- Strona Archidiecezji Krakowskiej, archidiecezja.pl
- Magiczny Kraków, krakow.pl
- „Kraków – przewodnik historyczny”, Michał Rożek, Wydawnictwo WAM, 2006
- Informacje z oficjalnej strony oo. Bernardynów, bernardyni.pl
